Từ lúc nghe tin Nguyễn Quí Đức đã mạng chung, tôi choáng váng và thấm thía hơn câu nói gần như là cửa miệng của thiên hạ, rằng “Đời thật vô thường”. Nhưng cũng thấm thía hơn, rằng ừ thì vô thường, nhưng Đời không vô nghĩa.

Biết Đức từ mấy năm cuối cùng của thế kỷ trước, ở thành phố Nữu Ước, khi cùng nhau khởi xướng một chương trình truyền hình mà Đức đặt tên là Vietnam Broadcasting Network (VBN), theo đặt hàng của một hãng truyền hình kỹ thuật số trong mạng lưới Direct TV, phát sóng qua vệ tinh, nhắm vào cộng đồng người Việt Nam ở khu vực Bắc Mỹ. Gọi là cùng nhau khởi xướng, nhưng Direct TV, biết Đức là một cây bút văn chương đã có tiếng ở Mỹ, mà lại từng làm biên tập phát thanh cho đài BBC Việt ngữ, nên mời Đức giúp tổ chức và vận hành chương trình tiếng Việt cho họ. Rồi chắc là biết tôi từng làm phát thanh cho Đài Tiếng nói Việt Nam, đang ở Nữu Ước, lại đang thất nghiệp, nên Đức đã chủ động mời tôi tham gia. Một người thuộc bên thua cuộc trong cuộc chiến Việt Nam như Đức, mà lại rủ một người có tai tiếng từng làm phát thanh tâm lý chiến cho bên thắng cuộc như tôi, vào một dự án truyền hình giải trí thương mại của một công ty Mỹ, thì cũng là một sự lạ. Tôi có nói với Đức về sự lạ khó giải thích ấy. Đức bảo “Em viết và làm phát thanh chỉ vì yêu đời, yêu cái đẹp; và em biết anh cũng vậy, nên mới mời anh. Nếu phát thanh tuyên truyền chính trị thì không còn là việc của anh em mình nữa…”.

Đức thua tôi đúng 10 năm tuổi, và tôi thì đã một vợ hai con, nên Đức luôn thưa anh xưng em với tôi. Đức cũng rất biết rằng thị hiếu của Đức và tôi có nhiều cái khác nhau, nên trong giao tiếp chúng tôi luôn giữ ý, một cách tự nhiên, không làm phiền nhau vì những khác biệt có phần sâu kín ấy.

Chúng tôi chỉ làm VBN được hơn nửa năm. Là người chịu trách nhiệm về nội dung chương trình 30 phút một ngày, phát sóng suốt 24/7, Đức đã mời được cả Trưởng phái đoàn của Việt Nam tại Liên Hiệp Quốc ở Nữu Ước lên chương trình của VBN kêu gọi kiều bào ủng hộ quê hương trong mùa bão lụt hồi đó. Cả tôi và Đức đều biết rằng VBN khó lòng thành công về thương mại khi Hà Nội bắt đầu có VTV4 phát miễn phí qua vệ tinh sang tận Bắc Mỹ. Cái khiến cho hơn 6 tháng làm việc với nhau trở nên đáng quý và có ý nghĩa nhất là Đức là thành một người em đặc biệt của tôi, và tôi cũng thành một người anh đặc biệt của Đức. Mỗi lần ăn cơm ở nhà nhau là một lần chúng tôi cảm mến nhau hơn. Tôi có ký hoạ chân dung Đức vài lần, may còn giữ được một bức vẽ bằng than liễu mà các bạn thấy kèm theo đây. Đức thường bảo “Mỗi lần đến anh thích nhất là lại được thấy tranh anh mới vẽ…”. Nhiều bạn chung của chúng tôi, từ phóng viên báo chí, biên tập xuất bản, hoạ sỹ… cho đến những nhân vật mà chúng tôi thường nói riêng với nhau là ‘thiên tài còn đang trong cảnh ‘rồng cuộn ngủ chờ thời dưới đáy biển’, đã khiến cho những cuộc gặp nhau ở nhà Đức và nhà tôi thành những kỷ niệm không thể nào quên. Đã có lần tôi tưởng mình sẽ chết vì quá liều “cỏ” cùng với hội rồng cuộn ấy, chỉ vì hút gần hết điếu cuốn vẫn chả thấy phê phang gì, tôi bèn vê tay một cuộn trò bằng đầu ngón tay cái, rồi nhai nuốt!

Lạ nữa là: từ những ngày ấy, với cách ăn nói cư xử của Đức, tôi đã thấy Đức rất thích làm chủ một quán nhậu cho giới văn nghệ. Và Đức đã từng thổ lộ rằng “em thích làm một cái như kiểu của Rick ở Casablanca…”. Và những năm Đức về Hà Nội đã chứng tỏ cảm nhận của tôi là đúng.

Ở VBN còn có một nhà báo chuyên nghiệp nữa cũng tên là Đức (tôi xin chưa kể về anh ở đây), học nghề báo ở Mỹ, sau thời VBN cũng đã về Hà Nội thăm tôi và Quý Đức mấy lần. Anh Đức này có lần nói với tôi rằng “Quí Đức nó làm quán bận thế chả viết gì được mấy nữa, đáng tiếc…”. Tôi có bênh rằng “Văn chương có thể vô ngôn mà anh…”. Tôi thì luôn mừng khi thấy Đức vui với cuộc sống kiểu Tadioto, rồi căn nhà trên Tam Đảo, với những chuyến đi Casablanca mà Đức hay nói thành “đi Morocco” của mình.

Một lần đang chờ ấm cà phê Kenya pour-over ở góc ngõ Yên Ninh, có một cháu gái mạnh khoẻ tháo vát thời hiện đại đến bắt chuyện bằng cách tự giới thiệu là “cháu làm việc với anh Nguyễn Quí Đức…”. À mà không phải chỉ có một lần ấy. Những gặp gỡ ngẫu nhiên khiến tôi thấy yêu em Quí Đức của mình thật nhiều. Vỡ nhẽ thêm rằng tình yêu cuộc sống, yêu con người chính là cái khiến cho cuộc vô thường của mình có ý nghĩa, và đáng tận hưởng. Vẻ đẹp của vô thường là ở trong cái khí sáng của tình yêu do chính mình phát ra. Mọi ý nghĩa đều do mình gán cho vô thường mà có.

Hoá ra lần gặp Quí Đức ở The Muse Art Space hôm 10/1/2022, khi Đức ghé xem tranh của tôi bầy ở đó, là lần cuối cùng anh em gặp nhau ở cõi này. Lúc ấy Đức 64, tôi đã 74 (tuổi tây). Mà tính cách chúng tôi vẫn chả khác gì thời 1998-99, khi Đức mới qua tuổi 40, tôi qua tuổi 50. Đức vẫn phát âm thận trọng, giọng nhẹ nhàng, với vẻ mỉm cười như tự giễu nhại mình hoặc cái gì đó, mọi thứ mặc trên người vẫn được lựa chọn cẩn thận mà vẫn ra chiều cẩu thả. Tôi thì vẫn đồ bình dân mua siêu thị, và chỉ hỏi những chuyện anh em có thể có hứng nói với nhau.

Chao ơi, nhưng khi nghe tin Đức ra đi, tôi cứ kệ cho mình khóc thầm một mình trong đêm ấy. Anh yêu quý em lắm, Đức ơi. Ừ thì vô thường, nhưng em là một người biết khiến cho cuộc vô thường ấy có nghĩa và đáng ân hưởng.

Anh sẽ không đến chỗ đông người để tưởng nhớ em đâu. Em biết tính anh rồi.